Faze tumora pankreasa

Rak pankreasa u početnim fazama često ne izaziva karakteristične tegobe, zbog čega se kod pojedinih pacijenata otkriva tek kada je bolest uznapredovala. U zavisnosti od proširenosti, razlikuju se:

• lokalizovani tumor, kog je moguće hirurški ukloniti
• lokalno uznapredovala bolest, kod koje tumor zahvata okolne strukture i krvne sudove
• metastazu, kod koje se tumor proširio na udaljene organe

Zbog toga su pravovremeno prepoznavanje simptoma, detaljna dijagnostika i procena stadijuma bolesti od velikog značaja za izbor odgovarajućeg načina lečenja.

Najčešći simptomi malignog tumora pankreasa

Simptomi raka pankreasa mogu biti različiti i često nisu specifični, naročito u ranoj fazi bolesti. Zbog toga se pojedinačne tegobe ne mogu same po sebi smatrati dokazom postojanja tumora. Ipak, određeni simptomi zahtevaju pregled lekara, posebno ako traju ili se postepeno pogoršavaju:

Među češćim simptomima mogu se javiti:

• bol u gornjem delu stomaka, koji se ponekad širi prema leđima,
• neobjašnjiv gubitak telesne mase,
• smanjen apetit,
• mučnina,
• nadutost i promene u varenju.

Kod tumora koji se nalazi u predelu glave pankreasa može doći do pritiska na žučne puteve, što može izazvati žuticu, tamniju mokraću, svetliju stolicu i svrab kože.

Kod nekih pacijenata mogu se javiti i novootkriveni poremećaji nivoa šećera u krvi ili pogoršanje ranije postojećeg dijabetesa. Promene u radu creva, izražen umor i opšta slabost takođe mogu pratiti bolest, naročito u uznapredovalim stadijumima.

Faktori rizika za oboljenje

Uzrok nastanka raka pankreasa nije uvek moguće utvrditi. Ipak, poznato je nekoliko faktora koji mogu povećati rizik od razvoja ovog malignog oboljenja:

• Konzumiranje cigareta – jedan je od najznačajnijih faktora rizika za razvoj raka pankreasa;
• Starija životna dob – rizik od nastanka bolesti povećava se godinama;
• Hronični pankreatitis – dugotrajna upala pankreasa povezana je sa većim rizikom od razvoja malignog tumora;
• Dijabetes – naročito dugotrajni dijabetes može biti povezan sa povećanim rizikom;
• Gojaznost – prekomerna telesna masa može doprineti povećanom riziku od nastanka raka pankreasa;
• Određeni metabolički poremećaji – pojedina stanja povezana sa metabolizmom mogu biti udružena sa većim rizikom;
• Nezdrave životne navike – način života, uključujući nepravilnu ishranu, fizičku neaktivnost i druge nepovoljne navike, može doprineti ukupnom riziku;
• Genetska predispozicija – kod osoba koje imaju bliske srodnike obolele od raka pankreasa ili određene nasledne genetske sindrome rizik može biti povećan.

Prisustvo jednog ili više faktora rizika ne znači da će osoba sigurno razviti rak pankreasa, kao što se bolest može javiti i kod osoba bez poznatih faktora rizika.

Dijagnostika tumora pankreasa i lečenje

Dijagnostika tumora pankreasa počinje razgovorom sa pacijentom, kliničkim pregledom i laboratorijskim analizama, nakon čega se prema nalazu određuju dodatne metode ispitivanja. Za prikaz pankreasa i procenu proširenosti bolesti najčešće se koriste:

• ultrazvučni pregled abdomena,
• kompjuterizovana tomografija (CT),
• magnetna rezonanca (MR) dok se u određenim situacijama primenjuje i
• endoskopski ultrazvuk (EUS).

Kod sumnje na maligni tumor može biti potrebna biopsija, odnosno uzimanje uzorka tkiva za patohistološku analizu. Laboratorijska analiza može uključivati i određivanje tumorskog markera CA 19-9, ali ovaj marker sam po sebi nije dovoljan za postavljanje dijagnoze raka pankreasa. Njegove vrednosti mogu biti povišene i kod nekih benignih oboljenja, a kod pojedinih pacijenata sa rakom pankreasa mogu ostati u granicama normale.

Nakon potvrde bolesti procenjuje se stadijum tumora, njegova veličina, lokalizacija, odnos prema velikim krvnim sudovima i prisustvo eventualnih metastaza. Na osnovu svih ovih podataka određuje se da li je tumor pankreasa moguće operisati i koji terapijski pristup može dati najbolji rezultat.

Lečenje zavisi od vrste i stadijuma malignog karcinoma pankreasa, opšteg zdravstvenog stanja pacijenta i drugih individualnih karakteristika. Može obuhvatiti operaciju raka gušterače, hemioterapiju, radioterapiju, ciljanu ili drugu sistemsku terapiju, čiji je cilj ublažavanje simptoma i očuvanje kvaliteta života.

1. Operacija pankreasa

Hirurško lečenje pankreasa predstavlja najvažniju potencijalno izlečivu terapijsku opciju kod pacijenata kod kojih se tumor može u potpunosti odstraniti. Međutim, mogućnost operacije ne zavisi samo od veličine tumora, već i od njegovog položaja i odnosa prema okolnim organima i velikim krvnim sudovima.

Vrsta operacije zavisi od mesta na kojem se tumor nalazi.

• Kаd tumora u glavi pankreasa može se primeniti pankreatikoduodenektomija poznata kao Whippleova operacija, tokom koje se odstranjuje glava pankreasa zajedno sa okolnim strukturama prema indikaciji.
• Kod tumora koji se nalazi u telu ili repu pankreasa može biti potrebna distalna pankreatektomija, često uz odstranjenje slezine.

Operacija pankreasa je složen hirurški zahvat koji zahteva detaljnu preoperativnu procenu i izvođenje u ustanovama sa iskustvom u hepatobilijarnoj i pankreasnoj hirurgiji. Nakon operacije može biti potrebna dodatna sistemska terapija, u zavisnosti od konačnog patohistološkog nalaza i karakteristika bolesti.

2. Hemioterapija raka pankreasa

Hemioterapija predstavlja jedan od osnovnih načina sistemskog lečenja raka pankreasa. Lekovi koji se koriste deluju na maligne ćelije i mogu se primenjivati pre operacije, nakon operacije ili kao osnovni vid lečenja kod lokalno uznapredovale i metastatske bolesti.

Kod pojedinih pacijenata hemioterapija se primenjuje pre operacije kako bi se smanjio tumor ili kontrolisala bolest i procenilo kako reaguje na terapiju. Nakon hirurškog lečenja može se preporučiti adjuvantna hemioterapija sa ciljem smanjenja rizika od ponovne pojave bolesti.

Kod metastatskog raka pankreasa hemioterapija ima za cilj usporavanje napredovanja bolesti, produženje preživljavanja i kontrolu simptoma. Izbor terapije zavisi od opšteg stanja pacijenta, karakteristika tumora i prethodno sprovedenog lečenja.

Tokom hemioterapije mogu se javiti neželjena dejstva, kao što su umor, mučnina, promene krvne slike, gubitak apetita ili povećana sklonost ka infekcijama. Savremeni lekovi i mere podrške mogu značajno pomoći u kontroli ovih neželjenih efekata.

3. Radioterapija malignog tumora gušterače

Radioterapija koristi visokoenergetsko zračenje kako bi se uništile ili oštetile maligne ćelije. Kod raka pankreasa može se primenjivati u kombinaciji sa hemioterapijom, pre ili nakon operacije, kao i kod određenih pacijenata sa lokalno uznapredovalom bolešću.

Kod pažljivo odabranih pacijenata radioterapija može imati za cilj kontrolu lokalnog tumora. U uznapredovaloj bolesti može se koristiti i palijativno, odnosno radi ublažavanja određenih tegoba, poput bola ili drugih simptoma izazvanih lokalnim širenjem tumora.

Odluka o primeni radioterapije donosi se individualno, na osnovu lokalizacije i proširenosti tumora, prethodnog lečenja i opšteg stanja pacijenta. Savremene tehnike zračenja omogućavaju preciznije usmeravanje terapije prema tumoru uz nastojanje da se što više zaštite okolna zdrava tkiva.

Ishrana kod raka pankreasa

Ishrana je važan deo podrške pacijentu tokom lečenja raka pankreasa. Sama ishrana ne može izlečiti malignu bolest, ali pravilno planirana ishrana može pomoći u održavanju telesne mase, snage i nutritivnog statusa.

Kod raka pankreasa mogu se javiti gubitak apetita, mučnina, gubitak telesne mase i problemi sa varenjem. Kod pojedinih pacijenata može doći i do nedovoljnog lučenja enzima pankreasa, zbog čega se hrana, naročito masti, ne vari adekvatno. U takvim situacijama lekar može preporučiti terapiju pankreasnim enzimima.

Uglavnom se preporučuju češći, manji obroci koji obezbeđuju dovoljno proteina i energije, uz dovoljan unos tečnosti. Ishrana treba da bude prilagođena tegobama i terapiji koju pacijent prima. Nije potrebno samoinicijativno uvoditi stroge dijete niti izbacivati čitave grupe namirnica bez medicinskog razloga.

Kod izraženog gubitka telesne mase, problema sa varenjem ili smanjenog unosa hrane, savetovanje sa lekarom i nutricionistom može biti veoma korisno. Individualni plan ishrane može pomoći da se zadovolje povećane nutritivne potrebe organizma tokom lečenja.

Životni vek obolelih od raka pankreasa

Životni vek kod raka pankreasa ne može se unapred precizno odrediti za pojedinačnog pacijenta. Prognoza zavisi od brojnih faktora, pre svega od:

stadijuma bolesti u trenutku postavljanja dijagnoze, mogućnosti potpunog hirurškog uklanjanja tumora, prisustva metastaza, odgovora na terapiju, vrste tumora i opšteg zdravstvenog stanja pacijenta.

Najbolju prognozu imaju pacijenti kod kojih se tumor otkrije u ranijoj fazi i može u potpunosti hirurški odstraniti, uz odgovarajuće dodatno lečenje. Kod lokalno uznapredovale ili metastatske bolesti terapijske mogućnosti su drugačije, ali savremeno lečenje može usporiti napredovanje bolesti, ublažiti simptome i produžiti život.

Statistike preživljavanja odnose se na velike grupe pacijenata i ne mogu precizno predvideti ishod kod pojedinca. Zato se prognoza procenjuje individualno, nakon dijagnostike i utvrđivanja stadijuma bolesti.

Kod sumnje na tumor pankreasa važno je ne odlagati pregled, jer pravovremena dijagnostika omogućava ranije određivanje terapije.

Iskustvo u hirurškom lečenju pankreasa

Dr Miroslav Mitrović bavi se složenim hirurškim zahvatima u oblasti pankreasa i hepatobilijarne hirurgije. Posebnu pažnju posvećuje pacijentima sa tumorima pankreasa, proceni mogućnosti operativnog lečenja i detaljnom planiranju zahvata na osnovu nalaza, proširenosti bolesti i opšteg stanja pacijenta.

Kod hirurškog lečenja tumora pankreasa važno je pažljivo sagledati odnos tumora prema okolnim organima i krvnim sudovima i odabrati odgovarajući operativni pristup. Pored operacija pankreasa, iskustvo obuhvata i hirurško lečenje oboljenja jetre i žučnih puteva, što predstavlja važan deo hepatobilijarne hirurgije.